Böcekçiller takımının köstebekgiler familyasından bir memeli hayvandır. Uzunluğu 25 - 30 santimdir. On ayakları eşelemeye yarayacak biçimde kanca tırnaklıdır. Toprak altında yuva yapar. Gözleri çok küçük ve ince bir deriyle örtülü olduğu için zamanla görmez olur. Kulakları tüyler altında gizlidir. Yabanidir. Kürkü değersizdir. Tüyleri koyu lacivert kadife gibidir. Kuzey Avrupa ve Asya da yaşar. Kürkü ipek kadar yumuşak, tafta kadar parlak olan köstebek, hiç de toprak altında yaşayan bir hayvana benzemez. Kürkü elbiselere garnitür olarak kullanılan bu hayvan yalnız yumuşak tüyleri için değil, aynı zamanda tarlalarda meydana getirdiği sürekli zararlar yüzünden de geniş çapta avlanır.

Gerçekten de köstebeğin toprağı delme hızı çok fazladır. Yumuşak toprak içinde bir gecede 30 metre uzunluğunda bir tüneli rahatça kazabilir. Kısa ve düz olan tüyleri de hayvanın toprakaltı geçitlerinde kıvrılıp bükülerek hareketini kolaylaştırır. Böylece toprak altında uzun ve kıvrımlı geçitler açarken rastladığı bitki köklerini de kemirip bitiren köstebek, çiftçilerin baş düşmanıdır. Bütün bunlardan ayrı olarak köstebek, mayıs böceği, bağ ve bahçe salyangozları gibi ufak boyda hayvanlarla da beslenir. Tarıma zararlı olan bu küçük canlıları da yok etmekten geri kalmaz.

Köstebek (Talpa europaea)’in vücut yapısı yaşadığı hayatın ve çevrenin şartlarına pek uygundur. Onun yeraltı alemi karanlık ve kıvrımlı geçitlerden meydana gelir. Sivri ve yuvarlak vücudu ise bir huniyi andırır. Boyu 15 cm.’i geçmez. Öne doğru incelen başının ön tarafı üstün bir delme aletine benzer. Kıkırdak yapısında ve çok hareketli olan bu bölüm hayvanın etrafındaki şeyleri oynatmasına yarayan kuvvetli bir gaga biçimindeki ağzıdır. Ensesini vücudundan ayırmak zordur. Kuvvetli kaslardan meydana gelen bu ense, hayvanın ön ayaklarının toprağı kazabilmesi için gerekli eşeleme ve delme gücünü sağlar.

Köstebeğin toprağı kazmaya yarayan organları tıpkı bir kürek biçimini almış olan ön ayaklarıdır. Bunlar, hayvanın boyuna oranla çok kısadır. Çok uzun tırnaklı parmakları ise oldukça kuvvetlidir. Geriye doğru kıvrık olan tırnaklar huni biçimdeki vücudun kolayca geçebilmesini sağlayan daracık tüneller kazmaya elverişlidir. Arka ayakları ise daha az gelişmiştir ve pek o kadar kuvvetli değildir.

Silindirik küt vücutlu 15 cm boyunda. Postu sık kadife tüylüdür. Siyah, gri ve beyaz olanları vardır. Ön ayaklarıyla toprak içinde tüneller açar, böcek ve toprak solucanlarıyla beslenir. Ömrü: 4 yıl kadar. Çeşitleri: Köstebek, kan-su köstebeği, tepeli (veya yıldızlı) köstebek, su köstebeği, Amerika soreks köstebeği, Batı Amerika köstebekleri en çok bilinen türlerdir. Böcekçiller (İnsectivora) takımından, toprak altı tünellerinde yaşayan bir memeli. Vücudu silindirik biçimli ve her tarafa yatabilen kadife gibi yumuşak sık tüylerle kaplıdır. Çoğu siyah renklidir. Nadir olarak gri ve beyaz olanlar da vardır. Bacakları beş parmaklıdır.

Ön ayakları, toprağı eşmeye yarayacak biçimde olup, şekilleri insan eline benzerse de tırnakları kuvvetli ve keskindir. 2-3 cm’lik kuyruğuyla beraber 15-17 cm boyundadır. 120 gr gelenleri vardır. Erkekleri dişilerden daha iridir. Gözleri göremeyecek kadar zayıf olup, kıllar arasında gizlenmiştir. İyi görmemekle beraber ışığı fark eder. Buna karşılık dokunma, koklama ve işitme duyusu çok hassastır. İstediğinde dış kulağını kapatabilir. Toprak içinde açtıkları galerilerde bitkiler için zararlı olan böcek kurtçuklarını ve toprak solucanlarını avlayarak beslenir. Açılan tünel içinde saatte 4 km hızla yol alır. Doymak bilmeyen bir iştahı vardır.

Hergün ağırlığı kadar besin yer. 12 saat içinde birşey yemezse açlıktan ölür. Esarette olanları günde 60 solucandan fazla yer. Sert olmayan topraklarda saatte 10-12 metrelik tünel açar. Tünellerin uzunluğu bazan 50-100 metreye varır. Kazarken sivri burnuyla toprağı yukarı iterek yüzeyde tepecikler meydana getirir. Besili tüylü vücuduyla kazdığı tünelleri düzler. Postları dikine yükselen tüylerle kaplı olduğundan galerilerde ileri geri giderken dirençle karşılaşmaz. Toprakta besin azaldığı takdirde ancak geceleri toprak yüzeyine çıkar. İyi yüzücüdür. Baykuş, tilki ve sansar baş düşmanlarıdır. Tehlike anında derideki bezlerinden sıvı bir madde ifraz ederek çok pis bir koku çıkarır.

Düşmanları bu kokudan tiksinerek uzaklaşır. Kılları sık olduğundan toprakta kirlenmez ve ıslanmaz. Haşin ısırıcı bir hayvandır. Yalnızlığı sever. İlkbaharda çiftleşir. 35 günlük bir gebelikten sonra, tüysüz üç ile yedi kadar yavru doğar. İki haftada tüylenir, beş haftalık olunca yuvayı terk ederler. Bir yılda erginleşir. Dört yıl kadar yaşarlar. Köstebek zararlı böcek ve solucanları imha ettiğinden ve dehlizleriyle hava ve suyun toprak içine girmesini sağladığından faydalı sayılır. Bununla beraber ekilmiş tarlalarda toprak kümeleri meydana getirmesi ve dehlizleri kazarken bitki köklerini kesmesi zararlara da yol açtığından çiftçiler tarafından pek sevilmez.

Tünellerine yağlı, petrollu paçavralar sokularak uzaklaşması sağlanır. Almanya gibi bazı ülkelerde avlanması yasaklanmıştır. Buna rağmen bazı memleketlerde kıymetli postu için bol miktarda avlanmaktadır. Yuvasını 30-60 cm derinlikte yapar. Genellikle tünellerin toprak yüzeyine olan yüksekliği hep aynı seviyededir. Allah’ın verdiği içgüdü sayesine çok derinlere gitmediği gibi toprak yüzeyine de çıkmaz. Yuva olarak kullandığı merkezi odayı sel baskınına karşı korunacak bir şekilde geniş ve yüksek yapar, altını kuru yapraklarla döşer. Üst ve altında havalandırma tünelleri ve bunlara bağlı her gün sayısı artan avlanma galerileri vardır.

Memleketimizde yanlış olarak bazan kör fareye de köstebek denir. Kör fare (Spalax typhlus) de köstebek gibi toprak içinde galeriler açar ve yüzeyde kümeler hasıl eder. Boyu 22 cm olup kuyruksuzdur. Toprak kazmada, ön ayaklarından çok kesici dişlerini kullanır. Köstebeklerin burunları sivri, kör farelerinki küttür. Ayrıca kör farelerin küçücük gözleri ince bir deri ile örtülüdür. Köstebekler böcek yedikleri için genelde faydalı hayvanlardır. Kör fareler ise kemiriciler (Rodentia) takımından olup bitkilerin toprakaltı köklerini ve yumrularını yediklerinden zararlı kabul edilirler.

Köstebekler toprak içinde, yapmış oldukları tünellerde beslenirler. Toprak solucanları ve böcekler gibi yumuşakçaları yerler. Bitki köklerine ve bitkiye zarar veren böcek, kurtçuk ve solucanları avlarlar. Aslında insanlar tarafından zararlı olduğu ve bitki köklerine zarar verdiği düşünülen köstebekler. Ekolojik denge içinde, yararlı ve bitkileri zararlı haşerelerden koruyan canlılardır. Açtıkları tünellerin içinde, yaklaşık saatte 4 km yol alabilirler. Doymak bilmez, çok iştahlı hayvanlardır. Her 24 saat içinde kendi ağırlıkları kadar yemek yerler. 12 saatlik süre içinde beslenecek bir şey bulamazlarsa, ölürler. İnsanlar tarafından beslenen köstebekler, bir gün içinde 50-60 adet solucan tüketebilirler.

Genellikle yumuşak toprak cinslerini tercih eden köstebekler, bir saat içinde 10-12 metre tünel açabilirler. Kazdıkları tüneller uzunluk olarak bazen 100 metreye varabilir. Sivri burunları kazma esnasında çok işlerine yarar. Kazdıkları toprakları, burunları yardımı ile yukarı iterek yol alırlar. Köstebekler ancak, yaşadıkları alandaki besin azalması durumunda toprak yüzeyinde görülebilir. Toprak yüzüne çıkmayı, genellikle gece yapmayı tercih ederler. İyi yüzücü olan köstebeklerin çoğunluğu sulak yerlerde yaşar. Sansar, tilki ve gece avlanan yırtıcı kuşlar tarafından avlanabilirler. Köstebekler kendilerini tehlikede hissederlerse ve tehlike anlarında, derilerinden, sıvı yapışkan ve çok pis kokulu bir madde bırakırlar. Bu onların en büyük savunma mekanizmalarıdır. Genellikle düşmanları bu pis, kokulu sıvıdan rahatsız olarak, köstebeği bırakarak gitmeyi tercih eder.

Yeni doğmuş köstebek yavruları tüysüz olur. Tüylenmeleri 15 gün kadar kısa bir süre içinde tamamlanır. Postları, sık kıllardan oluşur, bu yüzden de kirlenme ıslanma gibi dış etkenlerden zarar görmezler. Çiftleşme dönemleri ilkbahardır, bunun dışında yalnızlığı seven canlardır. Doğduktan yaklaşık 2 ay sonra yuvayı terk eden köstebekler, bir yıl sonra erginleşir. Çok fazla derin kısımlara gitmezler ve toprak yüzeyine de çok nadir çıkarlar. Toprak yüzeyine çıktıklarında kolay av olduklarından, yaşama şansları düşüktür. Toprak altında iken kullandığı ana odayı, yüksek ve geniş yaparlar.

Bunun sebebi herhangi bir sel baskınına karşı, tedbir almaktır. Bu odanın altı kuru yapraklarla döşelidir ve altta ve üstte olmak üzere, çeşitli hava tünelleri vardır. Avlanma galerilerini her gün daha da çoğaltarak, kendilerine olabildiğince geniş avlanma sahaları yaparlar. Köstebeklerin tüyleri, dikine doğru yükseldikleri için, sağa ve sola hareket ederlerken engel yaratmaz, rahatlıkla hareket edebilirler. Kör fare ile köstebekler birbirleri ile karıştırılabilir. En belirgin farkları, kör fareler toprağı ayakları ile değil, keskin dişleri ile kazarlar. Kör farenin burnu, köstebeğin sivri burun yapısına göre küttür. Kör farelerin gözleri de, ince bir deri tabakası ile tamamen kapanmış durumdadır.

Köstebekler bazı ülkelerde tarımsal açıdan zararlı bir hayvan olarak kabul edilirken, Almanya gibi ülkelerde koruma altına alınmış bir türdür. Köstebekler, yeni ekilmiş olan tarım arazilerinin toprak altyapısını, kazdıkları tüneller nedeniyle, bozmaktadır ve dolayısıyla da tarım ürünlerinin veriminde önemli düşüşler gözlenir. Ayrıca gelincik ve tarla faresi gibi diğer türler köstebeklerin açmış olduğu tünelleri kullanarak bitkilerin köklerine ulaşıp zarar vermektedir.

Köstebeklerin zararlı bir canlı türü olarak kabul edilmesindeki diğer bir etken ise insanlar tarafından kullanılan çimenliklerde açmış oldukları çukurlar ve bunlarla birlikte oluşan köstebek tepeciklerinin estetik problemlere neden olmasıdır.
Köstebekler, kurulan çeşitli tuzaklar ve zehirli maddelerle kontrol altına alınmaktadır. Köstebekler Hindistan’da oldukça kirli, kötü kokulu ve pis hayvanlar olarak kabul edilmektedir.

1. Köstebekgillerden, toprak altında oyduğu yuvalarda yaşayan, gözleri hemen hiç görmeyen, derisinden kürk yapılan küçük bir hayvan, sokur, yersıçanı (talpa).
2. Bir kurumun gizli bilgilerini edinmek amacıyla kuruma sızdırılmış görevli.

n. mole, spy, infiltrator, taupe